در سنگ های پیاده رو می آیم …

۱

جایی خوانده بودم که بهترین راه برایِ مقابله با شکنجه‌گر گرفتنِ جای اوست. اگر خودِ زندانی به خودش صدمه بزند تنها سلاحی که در دستِ شکنجه گر است را از دست‌هایِ او خارج کرده است. او دیگر سلاحی برای مبارزه با زندانی ندارد. خلع سلاح شده است.

ممکن است بی‌معنی به نظر برسد، اما اعتصاب غذا دقیقاً چنین روشی است. روشی که با آن شما حدِ نهایتِ آزار را به خود وارد می‌کنی، تا شاید سلاح را از دستِ زندانبان خارج کنی. خیلی‌ها سعی‌ دارند این سلاح را به دستِ زندانبان برگردانند. چیزی که مهم است این است که اگر این مبارزه شکست بخورد دیگر چیزی برایِ استفاده در مقابلِ زندانبان در دست‌های زندانی باقی نمی‌ماند.

۲

۱۷ نفر روزهاست که گرسنه‌اند. گرسنگی وضعیتِ آن‌ها را توضیح نمی‌دهد. چرا که آمارها نشان می‌دهند که صدها هزار نفر در جهان هر شب گرسنه‌اند. و همین آمارها نشان می‌دهند که چه تعداد از این گرسنگان می‌میرند. از زور گرسنگی می‌میرند.

۱۷ نفر روزهاست که اعتصاب غذا کرده‌اند. این تازه وضعیت را کمی روشن‌تر می‌کند. چرا که روشن می‌کند دستِ کم گرسنگی خودخواسته است. اما گرسنگی خودخواسته هم وضعیتِ آن‌ها را توضیح نمی‌دهد. چرا که هیچ انسانِ عاقلی خودخواسته گرسنگی نمی‌کشد. وضعیتِ آن‌ها را همین تناقضِ سهل و ساده توضیح می‌دهد؛ آن‌ها کسانی هستند که آخرین راه را انتخاب کرده‌اند. مبارزه برای کسبِ حقوقِ بسیار ابتدایی به وسیله‌ی «تن‌»هایشان.

آنچه اعتصاب غذاهای نمادین افرادِ آزاد، یا دعوت‌هایِ اشخاص و گروه‌ها از زندانیان برایِ شکستن اعتصاب غذا را بی‌معنی می‌کند همین توضیح ساده است؛ آن‌ها به سطحی از اضطرار رسیده‌اند که مجبور شده‌اند از تنها ابزاری که دارند برای مقاومت استفاده کنند. کسانی که این را نمی‌فهمند و در صدد هستند تا به زعم خود جلوی «فاجعه» را پیش از آن که اتفاق بیافتد بگیرند، یا می‌خواهند خود را تسلی بدهند و مسئولیت از روی دوش‌ خود بردارند، زندانیان را دعوت به ترکِ مبارزه می‌کنند.

اما آنچه که باید پیش از دعوت از آنان به ترکِ مبارزه بفهمیم همین موضوع است؛ این که ما مسئولِ تصمیمِ زندانیان برایِ استفاده از «تن»هایشان برای مقاومت در مقابلِ زندانبان نیستیم.در عوض ما مسئول بدرفتاریِ زندانبان با آن‌ها هستیم. ما مسئولِ دستگیریِ آن‌ها هستیم. ما مسئولِ حبسی هستیم که آن‌ها می‌کشند. مسئول تاوانی هستیم که آن‌ها به نمایندگی از ما می‌دهند. ما مسئولِ احکام ظالمانه‌ی آن‌ها هستیم. مسئولِ بی‌قانونی‌ای که آن‌ها را زیر پا لگد مال می‌کند و ما در مقابل‌اش بی هیچ مقاومتی به زندگیِ روزمره‌ی خودمان می‌پردازیم.

دعوت از آنان برای ترکِ مقاومت، دعوت از آنان به پذیرشِ شکست است. زندانیِ بی دفاعی که آخرین اسلحه‌اش را هم از او گرفته‌اند، چه چیز دیگری می‌تواند داشته باشد؟

نمی‌خواهد مسئولیتِ گرسنگیِ آن‌ها را بپذیریم. که بعدتر با نامه و بیانیه یا با گرسنگیِ نمادین‌مان آن را از سر خود وا کنیم. مسئولیت رنجی که بر آنان مترتب کرده‌ایم را بپذیریم. کاری برای بیرون آمدن آن‌ها بکنیم. همین غیر ممکن را ممکن کنیم، وگرنه دعوت از آنان برای ترکِ مقاومت‌شان وضعیت‌شان را بهبود نمی‌بخشد. تنها با پایانِ مقاومت آنان را در مقابلِ زندانبان تنها می‌گذارد.

۳

وضعیتِ آن‌ها این نوشته‌ها را هم بی‌معنی می‌کند. ما در پیش‌گاهِ «دیگری بزرگ» برای آنکه ادایِ دین کرده باشیم به مبارزه‌ی آن‌ها و مقاومت‌شان چیزکی می‌نویسیم. ما هم داخلِ جریان قرار می‌گیریم، همراه با جریانِ روز. ما هم خود را در دسته‌ی آن‌ها قرار می‌دهیم. با اعتصاب غذایِ نمادین و با نوشتنِ یادداشت‌های حماسی و غمناک، ما هم خود را سهیم می‌کنیم در رنجی که آنان می‌برند. در حالی که واقعاً سهیم نیستیم، و حتی اگر باشیم، آنان نمی‌خواستند ما را در رنجی شریک کنند، آن‌ها می‌خواستند بدین وسیله نوکِ تیزِ حمله‌ها و درخواست‌ها و مبارزه را به سویِ زندانبان تنظیم کنند، و حالا این پیکان به سمتِ خودشان نشانه رفته است.

درباره‌ی خواستگاهِ ترانه‌ی «مرغِ سحر» دست‌کم در ویکی‌پدیا دو روایت متضاد وجود دارد؛ اولی این ترانه را درباره‌ی شرایطِ حساسِ دوران محمدعلی‌شاه و بستن مجلس و بلاتکلیفی کشور در روزهای پس از آن می‌داند و دومی این گمانه را مطرح می‌کند که این ترانه در مخالفت با رضاشاه پهلوی است، و در اصل داستان اول پوششی بوده است که با توسل به آن این ترانه توانسته است از تیغ سانسور بگذرد.

فارغ از آنکه کدامیک از این روایت‌ها را در مورد چگونگی آفرینش مرغ سحر صحیح بیابیم، امروز دیگر «مرغ سحر» در نمایی، یکی از ترانه‌ها و سرودهای مردمی است و در میانِ ترانه‌های سیاسی و اعتراضی جایگاهی خاص دارد.

اما امروز مرغ سحر جایگاهِ دیگری هم یافته است و در مقامِ پایان دهنده‌ی تمامیِ کنسرت‌ها و برنامه‌های سنتی هم ظاهر می‌شود. در این مقام مدت‌هاست که صدها و شاید هزاران نفر در پایانِ اجرای هر برنامه‌ای از سوی محمدرضا شجریان فریادِ «استاد مرغ سحر» سر می‌دهند و گروه نوازندگان و محمدرضا شجریان هم گویی به خاطر پاسخ به احساساتِ مردم به اجرای این ترانه می‌پردازند.

این ماجرا حالا از شخصِ محمدرضا شجریان هم فراتر رفته است. دیگر تفاوتی نمی‌کند کدام خواننده و کدام گروه در حال اجرایِ برنامه هستند. شنوندگان و حاضران در برنامه، «مرغ سحر» می خواهند.

ترانه‌ای که زمانی درخواست‌اش از سویِ مردم و اجرایش توسط هنرمند حکمِ اعتراض به وضع موجود را داشت – یا داشت چنین اعتراضی را به نمایش می‌گذاشت دست‌کم – حالا دیگر نه تنها آن محتوا را با خود حمل نمی کند، که حتی دیگر در مقامِ فُرم هم واجد هیچ سویه‌ی اعتراضی‌ای نیست. حالا دیگر «مرغ سحر» بخشی از برنامه است. دیگر مردم می‌دانند باید درخواست‌اش کنند، و هنرمند هم می‌داند که باید آماده‌ی اجرایش باشد. مسئولان امر هم اعتراضی ندارند.

از قضا این ترانه پتانسیل چنین برخوردی را هم دارا است؛ صدها نفر از شیفتگانِ «استاد» در سیاسی‌ترین وضعیت به غیرسیاسی‌ترین موسیقی پناه می‌برند. با ریتمِ یله و موسیقیِ آرام‌اش و با «ای خدا، ای فـلک، ای طبیعت، شام تاریک ما را سحر کن».

ماجرای فتیشِ «مرغ سحر» و راز چشم‌هایِ سرخِ بورژوازی ایرانی همین است. جز این هر چه هست نمایشِ چشم‌های اشک‌باری است که در فراقِ آزادی خیس گشته‌اند و ممکن است باعث شوند خانم‌ها خوب نبیند و گوشه‌ای از لباسِ شب‌شان زیر کفش‌های پاشنه بلند گیر کند و شیفته‌‌گان استاد را زمین بزند. در آن سو کار ساده‌تر است؛ گره کراوات‌ها که شُل شود، بغض مرغ سحر هم فرو خواهد نشست و شب، خوب و آرام به پایان خواهد رسید و از فردا تنها یاد و خاطره‌ی کنسرت باقی خواهد ماند و وصف سلحشوری‌های هنگام خروج از سالن کنسرت که «مردم همه با هم شعار یا حسین / میر حسین می‌دادند».